ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΝΟΜΑΡΧΙΑ: ΗΤΟΙ ΛΟΓΟΣ ΠΕΡΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ
(για τη μέρα της 25ης Μαρτίου)
Η Ελληνική Νομαρχία είναι έργο ανώνυμου Έλληνα, φλογερού πατριώτη. Δεν έχει εξακριβωθεί η ταυτότητά του. Φαίνεται ότι ήταν κάτοικος Ιωαννίνων και το έγραψε τον 19ο αιώνα, πριν την επανάσταση. Τον διακρίνει το πολύ υψηλό μορφωτικό του επίπεδο και η περί δικαίου αίσθηση. Πάνω από όλα ο έρωτας για την υπόθεση της ελευθερίας, της πατρίδας και της δικαιοσύνης. Είναι ένα κλασικό έργο του νεοελληνικού διαφωτισμού.
Το έργο είναι γραμμένο στην καθαρεύουσα και είναι λαμπρό δείγμα της ελληνικής γλώσσας. Έχει ενδιαφέρον φιλοσοφικό, πολιτικό (ο Ανώνυμος μιλάει στην αρχή σαν πολιτειολόγος), ιστορικό, αξία μαρτυρίας και έχει κοινωνιολογική διαύγεια, μιας και περιγράφει την καθημερινότητα των υποδούλων στην οθωμανοκρατούμενη Ελλάδα και τις αδικίες, διώξεις και ταπεινώσεις που υφίστατο οι Έλληνες κάτω από τον οθωμανικό ζυγό. Πάνω από όλα, αυτό που επιδιώκει ο Ανώνυμος είναι να συγκινήσει τους Έλληνες, να τους ενώσει στην υπόθεση της ελευθερίας, να τους ενημερώσει, να τους ξεσηκώσει. Απευθύνεται στο συναισθηματικό τους στοιχείο, παρότι γνωρίζει πως υπάρχουν προδότες, Έλληνες που επιδοκιμάζουν τη ζωή κάτω από τον οθωμανικό ζυγό και αξιωματούχοι που δρουν σαν προδότες. Μέσα στα προδοτικά στοιχεία αναφέρει τον κλήρο και τους προεστούς.
Ο Ανώνυμος δανείζεται στοιχεία από την Αρχαία Ελλάδα και το παράδειγμά της, θέλοντας να δώσει παραδείγματα γενναιότητας, φιλοτιμίας και φιλοπατρίας, προσπαθώντας να τα προσαρμόσει στην εποχή του. Οι αναλύσεις και η διάκριση που κάνει μεταξύ ελεύθερων ανθρώπων και δούλων κυριαρχούν στο πρώτο και δεύτερο μέρος του έργου. Οι δούλοι είναι αξιολύπητοι, αν και αδικημένοι, άβουλοι, παθητικοί, υπομένουν ταπεινώσεις και εξευτελισμούς, σε αντίθεση με τους ελεύθερους.
Το έργο αυτό δεν είναι εξαντλητικό. Είναι ένα μανιφέστο και ένα κάλεσμα για αγώνα και επανάσταση. Ενημερώνει, κριτικάρει, αναδεικνύει πτυχές, αλλά όχι με διεξοδικό τρόπο, αλλά με τρόπο ώστε να πετύχει το σκοπό του.
Η ευτυχία, κατά τον Ανώνυμο έχει σχέση κυρίως με τη διοίκηση. «Η ευτυχία μας λοιπόν κρεμάται από την διοίκησιν, η οποία ημπορεί να μας καταστήσει ευτυχείς μόνον τότε, όταν αρέσκη των περισσοτέρων». Ξεκινά από τη φιλοσοφία της ανθρώπινης φύσης και διαπιστώνει ότι κάποια στιγμή «το φυσικόν σύστημα ετελείωσεν, και ευθύς ήρχισεν, δια να πω έτζι, το ελεεινόν θέατρον των ανθρώπινων περιστάσεων». Ο άνθρωπος «απεφάσισε να ζήση μαζί με άλλους, έχασε την αληθή ευτυχίαν, και έγινε δούλος όχι μόνο του εαυτού του, και άλλων, αλλά και των ίδιων αψύχων πραγμάτων». Η Νομαρχία, το πολίτευμα που προτείνει και είναι στην ουσία δημοκρατικό, είναι η μόνη διοίκηση που είναι πρόξενος της αρετής, της ομοιότητος και της ελευθερίας. «Υπό της Νομαρχίας, τέλος πάντων, η ελευθερία ευρίσκεται εις όλους, ωσάν οπού όλοι κοινώς την αφιέρωσαν εις τους νόμους, τους οποίους διέταξαν αυτοί οι ίδιοι, και υπακούοντάς τους καθείς υπακούει εις την θέλησίν του, και είναι ελεύθερος». Βλέπω σημαντικές ομοιότητες με τη σκέψη του Ζαν Ζακ Ρουσσώ. Τον Ανώνυμο δεν τον ενδιαφέρει μόνο η απελευθέρωση, αλλά και η δίκαιη πολιτική οργάνωση, που εναρμονίζει στοιχεία της ανθρώπινης φύσης. Τα αίτια της ανομοιότητας των ανθρώπων ανάγονται στη φύση, την ανατροφή («δευτέρα φύσις εις τον άνθρωπον») και την τύχη. Η σημασία που δίνει στην ελευθερία (έρως της ελευθέρας ζωής) είναι εμφατική. Αλλά δεν κάνει μόνο φιλοσοφία. Αναφέρεται και την πολεμική τέχνη, μοιάζοντας αυτό το έργο με εγχειρίδιο αγώνα απελευθέρωσης, που δεν του λείπει το θεωρητικό, μήτε το πρακτικό στοιχείο. Ασχολείται με την ευδαιμονία και τονίζει τη σημασία της ελευθερίας, αλλά υπό της νομαρχίας, και της φιλίας.
Για τις δικές του θρησκευτικές πεποιθήσεις, είναι στο πλάι των χριστιανών υπηκόων, που υπομένουν όλες τις αδικίες των Οθωμανών, αλλά στέκεται κατά της Εκκλησίας και ο ίδιος μιλά για υπέρτατο Ον. Θεωρεί ότι ο κλήρος (πατριάρχης, αρχιεπίσκοποι, επίσκοποι, αρχιμανδρίτες κλπ.) δεν ακολουθεί το παράδειγμα του Χριστού και των Ευαγγελίων. Τον κατηγορεί για φιλαργυρία και για άμεση και έμμεση προδοσία. Η άμεση είναι η απευθείας συνεργασία με τον εχθρό και οι διώξεις κατά χριστιανών και η έμμεση η καθυστέρηση της εκδήλωσης επανάστασης στον ελλαδικό χώρο. Μιλάει για φιλαργυρία, αμορφωσιά, αμάθεια, εκμετάλλευση και δεισιδαιμονίες, που δεν βοηθούν το έργο του ορθού λόγου και της φιλοπατρίας. Μιλάει και για αφορισμούς, για υποτιθέμενα «θαύματα» και για δεισιδαιμονικές πρακτικές λατρείας των λειψάνων. Πολλά από αυτά που στηλιτεύει κρατούν ως τις μέρες μας! Τα βάζει και με τους ευεργέτες. Αναγνωρίζει τις θετικές τους πράξεις, τις αγαθοεργίες τους, αλλά υποστηρίζει ότι αυτό δεν αρκεί. Τους καλεί να επιστρέψουν στην Ελλάδα και να δώσουν τα φώτα τους στον υπόδουλο λαό και να δηλώσουν «παρών» στη μοίρα των Ελλήνων. Κυρίως, τους καλεί να αγωνιστούνε για την ελευθερία και να βοηθήσουν τους συμπατριώτες τους και να μην επαναπαύονται στην καλή ζωή και στα χρήματά τους.
Οι πολιτικές μου σπουδές με στρέφουν στο να αναδείξω τις οικονομικές απόψεις του Ανώνυμου, διότι κάνει και πολιτική οικονομία. Οι απόψεις του για το χρήμα και το χρυσό είναι αιρετικές. Ο ίδιος απεχθάνεται τη φιλαργυρία, πάθος από το οποίο πάσχουν ο κλήρος, οι άρχοντες και οι ευεργέτες και διατυπώνει πρωτότυπες οικονομικές θεωρίες. Για τον Ανώνυμο περισσότερα κακά έκανε το χρήμα από το να διευκολύνει τις συναλλαγές και να λιπαίνει το εμπόριο. Προτείνει περιορισμό του. Μεταφέρω κάποιες από τις οικονομικές του σκέψεις: «Αυξάνοντας λοιπόν κατ' ολίγον ολίγον αι χρυσαί μονάδες και μην ημπορώντας να αυξήσουν τα αναγκαία πράγματα, εφευρέθησαν τα μη αναγκαία. Και ούτως εγεννήθη η πολυτέλεια εις τους ανθρώπους». «Η εφεύρεσις των χρημάτων ηθέλησεν κατ' αρχάς να μετρήση τα προς το ζην αναγκαία πράγματα, έπειτα εμέτρησεν και τα μη αναγκαία, και μετά ταύτα έγινεν ανταμοιβή και μέτρον της αρετής». «Η εφεύρεσις των χρημάτων κατέστησεν τους ανθρώπους εχθρούς της φύσεως και του εαυτού των». «Όθεν, εκτός του αρσενικού και θηλυκού, την σήμερον ευρίσκεται το τρίτον γένος, δια να ειπώ ούτως, των πλουσίων, και το τέταρτον, των πτωχών». «Μήπως οι άνθρωποι ζώσι με μέταλλα, ή μήπως δια του χρυσού καλλιεργείται η γη;».Η δίκαια διοίκηση θα μειώσει την εκμετάλλευση και τις κοινωνικές ανισότητες και θα μετριάσει τα κακά που προξενεί η υπόληψη του πλούτου.
Σε ένα σημείο ο Ανώνυμος εγκωμιάζει την αρετή και είναι εξαιρετικά ποιητικός: «Ω αρετή, ω θείον και ιερόν δώρον! Συ, όπου καταπρααίνεις τα άλογα πάθη. Συ, όπου συνοδεύεις διά παντός με την ψυχήν εις μίαν ήσυχον και γαληνήν ανάπαυσιν. Συ, οπού καθιστάς τον άνθρωπον ευτυχή, αποκαθιστώντας του ολίγας τας χρείας. Όπου τον αρματώνεις εναντίον εις τας καταδρομάς της τύχης, και τον καθιστάς αδιάφορον εις τας ευτυχίας. Συ, οπού υψώνεις την ανθρώπινη ουτιδανότητα και κατασταίνεις τον άνθρωπον ανώτερον του είναι του. Συ, οπού χαρακτηρίζεις και καταστείς αμετάτρεπτον τον ενάρετον. Ναι, ο ναός σου δεν είναι σφαλισμένος εις την υποδουλωμένην Ελλάδα! Συ λατρεύεσαι από τους ευεργέτας του γένους».
Ο Ανώνυμος θεωρεί ότι έχει έρθει η κατάλληλη στιγμή για ξεσηκωμό και προσπαθεί να παρακινήσει ένα τέτοιο ξεσηκωμό. Ο χαρακτήρας των Ελλήνων, η ποσότητά τους, τα ήθη τους, το γήρας της τυραννίας, το πλήθος των συνδρομητών και η σταδιακή φυγή της αμάθειας (επαινεί το γεγονός ότι πλέον στα σχολεία διδάσκεται Φυσική, Λογική και μαθηματικά) δικαιολογούν μια επανάσταση εδώ και τώρα, όχι με ξένη βοήθεια και κηδεμονία, αλλά μια επανάσταση των Ελλήνων για τους Έλληνες. Προφανώς, ο συγγραφέας ήθελε να γράψει κάτι διαφορετικό, προφανώς ήθελε να μιλήσει για πολιτική φιλοσοφία, αλλά το παράπονο, η ελπίδα του και το πάθος του τον οδήγησαν σε ένα μανιφέστο, σε ένα κάλεσμα για επανάσταση. Ο λόγος είναι χειμαρρώδης και φλογερός. Αισιόδοξος και καταγγελτικός. Μαχητικός και αγχίνους. Ξεσηκωτικός. Ύμνος στην ελευθερία, στον έρωτα για πατρίδα και ελευθερία, ύμνος στη δικαιοσύνη, την αλληλεγγύη, στην ευδαιμονία! Ύμνος στο θάρρος, στις υπερβάσεις, στην αρετή και την τιμή.
Κάθε κείμενο πρέπει να κρίνεται με βάση τις τότε προσλαμβάνουσες. Μην κάνουμε αναχρονισμούς. Εκείνη την εποχή, φαίνεται, έβραζε ένα ηφαίστειο και ήταν έτοιμο να εκραγεί. Και εξερράγη. Η σημερινή εποχή είναι αρκετά διαφορετική και εξαιρετικά πιο περίπλοκη. Να κρίνουμε αυτούς τους διαφωτιστές και αγωνιστές για τη συμβολή τους στην ελευθερία (μας). Και να τους αφήνουμε στο ιστορικό τους πλαίσιο. Σήμερα οι αγώνες και οι επαναστάσεις απαιτούν διαφορετικές ιδέες και δράσεις και πολλές φορές έχουν και διαφορετική μορφή. Ο Ανώνυμος ο Έλληνας αξιοποίησε τους ήρωες της αρχαιότητας, αλλά και ηρωικά παραδείγματα από την εποχή του, για να ενθαρρύνει και να ξεσηκώσει.
Σήμερα, είναι σημαντικό να τιμούμε το θάρρος και τη γενναιότητα, τη θυσία και την αυταπάρνηση, αλλά σε διαφορετικά συγκείμενα και με άλλα προτάγματα. Ο στόχος για ένα καλύτερο κόσμο, κατακτάται μέσα από διαφορετικούς δρόμους και μάχες. Οι σημερινοί ήρωες είναι καμωμένοι με άλλα ιστορικά υλικά, ακόμα και αν έχουν παρόμοια ζέση και φλόγα μέσα τους. Αλήθεια, ποιοι είναι οι σημερινοί ήρωες; Τι σημαίνει σήμερα επανάσταση; Και κάποια στιγμή πρέπει να (εκ)τιμήσουμε και τους αντιήρωες (όχι! Δεν εννοώ προδότες και Νενέκους).
