ΠΕΡΙ ΕΥΘΥΝΗΣ

Του Γιάννη Γεωργούση

Ζούμε σε μια εποχή, που θεωρείται, εποχή σήψης. Γιατί δεν διαφαίνεται καμιά εναλλακτική στον ορίζοντα. Και, σήμερα, μιλάμε πιο ανοικτά για προσωπικά θέματα και σήψη και σε ζητήματα ηθικής. 

Στις πιο όμορφες ταινίες που έχω δει, το “Οι ζωές των άλλων”, μεταξύ πολλών μηνυμάτων τίθεται το θέμα προσωπικής ευθύνης μιας γυναίκας ή συστημικής ευθύνης (η βία της δομής). Αυτό το θέμα τίθεται και στο “1984” του Τζορτζ Όργουελ.

Προσπαθώ να μην είμαι ούτε χαλαρά ηθικός, ούτε πουριτανός ηθικολόγος: και τα δύο είναι εκμαυλισμός. Το ψάρι βρομάει από το κεφάλι ή βρομάει ολόκληρο; Δεν μπορώ να απαντήσω με σιγουριά. Όσο υπάρχουν αντι-παραδείγματα που διαψεύδουν θεωρίες, δεν μπορώ να μιλήσω για μια καθολική ηθική. Οι ισχυροί έχουν πάντα την πιο καίρια ευθύνη ή και οι αδύναμοι; 

Θα μιλήσω πάλι για τον Όργουελ (Κρατήστε ψηλά την ασπιδίστρα/Κρατήστε σφιχτά το μικροαστισμό σας). Αν και ο αδύναμος θέλει να αφανίζει και να εξολοθρεύει, του λείπουν απλά τα μέσα. Είναι μόνο θέμα ικανότητας. Αν δεν απορρίπτεις αυτό που σε αλλοτριώνει, σου φταίει αυτό: που δεν απολαμβάνεις όση μπίρα θα ήθελες, ότι δεν γίνεσαι χαλίφης στη θέση του χαλίφη. Κάπου ο Μαρκήσιος Ντε Σαντ είχε πει: οι άνθρωποι δεν μισούν το θρόνο, μισούν αυτόν που κάθεται πάνω στο θρόνο. Και ο Μαρκ Τουαίν είχε κάπου πει ότι οι σοσιαλιστές δεν αγαπούν τους φτωχούς, αλλά μισούν τους πλούσιους. 

Δεν θα επεκταθώ. Το πιο έξυπνο απόφθεγμα το είχα δει στο fb από μια συμμαθήτριά μου και έλεγε πάνω κάτω ότι ο αμαρτωλός δεν θα καταλάβει ποτέ την αμαρτία του άλλου, αν είναι διαφορετικής φύσης. Μπορεί ο περιθωριακός να απεχθάνεται τον πλούσιο και ο πλούσιος να απεχθάνεται το γεγονός ότι ο περιθωριακός κάνει χρήση ναρκωτικών. Μπορεί κάποιος που κατακερατώνει τη γυναίκα του να έχει πρόβλημα με τους γκέι. Μπορεί κάποιος να έχει κάνει οικονομικές απάτες και να μισεί τον τσαντάκια ή τον πορτοφολά. Μπορεί κάποιος να είναι σεξουαλικός εγκληματίας, αλλά να απεχθάνεται την αγένεια! Ο δημόσιος υπάλληλος κατηγορεί τον ελεύθερο επαγγελματία για φοροδιαφυγή και ο ελεύθερος επαγγελματίας κατηγορεί τον δημόσιο υπάλληλο για τεμπελιά. Είχα γράψει ένα κείμενο με αφορμή αυτό το απόφθεγμα και κατέληγα στο συμπέρασμα ότι υπάρχουν καλές πράξεις, κακές πράξεις και ανεκτές (ή θα έπρεπε να είναι ανεκτές, τουλάχιστο) πράξεις. 

Θεώρησα κάποια στιγμή στη ζωή μου ότι έκανα πολλά άσχημα πράγματα και με εκδικήθηκε η ίδια η ζωή. Ανεκτή είναι μια πράξη που δεν παραβιάζει την ελευθερία του άλλου και δεν απειλεί την ακεραιότητα, την αξιοπρέπεια και την υγεία ενός άλλου σώματος. Εδώ σκέπτομαι ως κλασικός φιλελεύθερος (Τ. Σ. Μιλ). Καταλήγω όμως στο ότι οφείλουμε να ακούσουμε και τι έχει να μας πει ένας “αμαρτωλός”, οποιοσδήποτε, και να μη βγάζουμε απόλυτα συμπεράσματα από φήμες, από το “άκουσα”, “μου είπανε” κτλ. 

Και η πολιτική ορθότητα (woke) και το antiwokeism κίνημα έχουν δημιουργήσει έναν πουριτανισμό άνευ προηγουμένου. Δεν είναι τυχαίο ότι στα δικαστήρια, ακόμα και ο πιο στυγνός και ειδεχθής εγκληματίας έχει δικαίωμα νομικής εκπροσώπησης. Ακόμα και αν αρνηθεί οποιοσδήποτε δικηγόρος να τον αναλάβει, το κράτος υποχρεούται να του ορίσει ένα δικηγόρο. Οφείλουμε (δεν υποχρεούμαστε), πριν απορρίψουμε τον άλλο, να “συναντηθούμε” μαζί του και να προσπαθήσουμε να τον καταλάβουμε. Γιατί μέσα στο περίπλοκο αλισβερίσι της ζωής, άλλοτε έχουμε ρόλους θύματος κι άλλοτε ρόλους θύτη. Δεν υπάρχουν “καθαρές” καταστάσεις. 

Έχω και άλλα να πω, αλλά σταματώ εδώ.