Γ. Οι ευθύνες δεν σταματούν στα όρια του Δήμου
Η αναζήτηση των αιτίων που οδήγησαν στη σημερινή κατάσταση δεν μπορεί να περιοριστεί αποκλειστικά στον Δήμο Πάρου. Η διαχείριση των απορριμμάτων αποτελεί ένα σύνθετο σύστημα, στο οποίο συμμετέχουν διαφορετικοί θεσμοί, διαφορετικά επίπεδα διοίκησης και διαφορετικοί φορείς, καθένας με τις δικές του αρμοδιότητες και ευθύνες.
Γι' αυτό θεωρώ ότι η πολιτική αξιολόγηση πρέπει να αφορά το σύνολο του μηχανισμού και όχι μόνο τον τελευταίο κρίκο της αλυσίδας.
Τα τελευταία χρόνια η διαχείριση του ΧΥΤΑ πέρασε από τον Δήμο σε ευρύτερους διαχειριστικούς φορείς και τελικά στους ιδιώτες. Η Περιφέρεια και ο ΦΟΔΣΑ ανέλαβαν κρίσιμες αρμοδιότητες ως προς τη λειτουργία και τον σχεδιασμό του συστήματος. Η μεταφορά αυτή των αρμοδιοτήτων συνοδευόταν, ως κυρίαρχο πολιτικό επιχείρημα από τις εκάστοτε κεντρικές και περιφερειακές κυβερνήσεις, από την προσδοκία ότι η διαχείριση θα γινόταν αποτελεσματικότερη, με καλύτερο συντονισμό, μεγαλύτερη τεχνική υποστήριξη και πιο ολοκληρωμένο σχεδιασμό.
Είναι, επομένως, εύλογο να αξιολογηθεί κατά πόσο ο στόχος αυτός επιτεύχθηκε. Αν υπήρξαν καθυστερήσεις, ελλείψεις στον σχεδιασμό ή αδυναμίες στην εποπτεία, αυτές πρέπει να καταγραφούν με ειλικρίνεια, όχι για λόγους απόδοσης ευθυνών εκ των υστέρων, αλλά για να μην επαναληφθούν.
Ανάλογος προβληματισμός αφορά και την κεντρική διοίκηση. Η τοπική αυτοδιοίκηση καλείται να διαχειριστεί ολοένα και πιο σύνθετες ανάγκες, ιδιαίτερα σε νησιωτικούς δήμους με έντονη εποχική επιβάρυνση. Η αποτελεσματική ανταπόκριση, όμως, προϋποθέτει επαρκές προσωπικό, σταθερή χρηματοδότηση και έγκαιρη υλοποίηση των αναγκαίων έργων υποδομής.
Κατά τη γνώμη μου, όταν οι δήμοι καλούνται να ανταποκριθούν σε αυξημένες απαιτήσεις χωρίς τα αναγκαία μέσα, δημιουργείται ένα δομικό πρόβλημα που δεν μπορεί να αποδοθεί αποκλειστικά στις τοπικές αρχές. Η Πολιτεία έχει καθήκον όχι μόνο να ελέγχει, αλλά και να στηρίζει έμπρακτα την αυτοδιοίκηση, ιδιαίτερα στις περιοχές όπου οι ανάγκες υπερβαίνουν κατά πολύ τα δεδομένα του μόνιμου πληθυσμού.
Ιδιαίτερη σημασία έχει και ο ρόλος των ιδιωτικών εταιρειών που συμμετείχαν στη διαχείριση των απορριμμάτων. Η συνεργασία δημόσιου και ιδιωτικού τομέα μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στην αποτελεσματικότερη παροχή υπηρεσιών, υπό την προϋπόθεση ότι λειτουργεί με σαφείς κανόνες, αυστηρή εποπτεία και πλήρη διαφάνεια.
Είναι εύλογο να διερευνηθεί αν όλες οι συμβατικές υποχρεώσεις τηρήθηκαν, αν οι τεχνικές προδιαγραφές εφαρμόστηκαν πλήρως και αν υπήρξαν δυσλειτουργίες που επηρέασαν τη συνολική λειτουργία του συστήματος. Αντίστοιχα, χρειάζεται να αξιολογηθούν οι λόγοι για τους οποίους μεταβλήθηκαν ή διακόπηκαν επιμέρους συνεργασίες, καθώς και οι επιπτώσεις που είχαν αυτές οι εξελίξεις στη διαχείριση των απορριμμάτων του νησιού.
Η επιδίωξη του κέρδους αποτελεί θεμιτό χαρακτηριστικό κάθε ιδιωτικής επιχείρησης στο πλαίσιο του καπιταλισμού. Όταν, όμως, μια επιχείρηση αναλαμβάνει υπηρεσίες που συνδέονται με το περιβάλλον, τη δημόσια υγεία και την ασφάλεια των πολιτών, η πιστή εκπλήρωση των υποχρεώσεών της και η προστασία του δημόσιου συμφέροντος οφείλουν να αποτελούν αδιαπραγμάτευτη προτεραιότητα.
Τελικά, η υπόθεση της Πάρου αναδεικνύει ένα ευρύτερο συμπέρασμα: οι μεγάλες κρίσεις δεν είναι συνήθως αποτέλεσμα μιας μόνο λανθασμένης απόφασης. Είναι το αποτέλεσμα πολλών μικρών ή μεγάλων παραλείψεων, οι οποίες, όταν συσσωρεύονται, δημιουργούν συνθήκες που καθιστούν σχεδόν αναπόφευκτη την εκδήλωση μιας κρίσης.
Γι' αυτό και η ουσιαστική λογοδοσία δεν μπορεί να είναι επιλεκτική. Οφείλει να αφορά κάθε θεσμικό φορέα που είχε αρμοδιότητα, ευθύνη ή υποχρέωση να συμβάλει στην ασφαλή και αποτελεσματική λειτουργία του συστήματος.
Μόνο μέσα από μια συνολική και αντικειμενική αποτίμηση μπορούν να εξαχθούν χρήσιμα συμπεράσματα για το μέλλον. Και μόνο τότε η κοινωνία θα αισθανθεί ότι οι θεσμοί λειτουργούν με γνώμονα το δημόσιο συμφέρον και όχι την αναζήτηση ενός εύκολου υπεύθυνου.
Γιώργος Ανδρεάδης
